सांगली (सांगली टुडे वृत्तसेवा): आपल्या नावावर जमिनीचा ७/१२ उतारा (सातबारा) आहे, फेरफार नोंद मंजूर झाली आहे आणि जमिनीचा प्रत्यक्ष ताबाही आपल्याकडेच आहे—त्यामुळे ही जमीन कायदेशीररीत्या शंभर टक्के आपलीच आहे, असा अनेकांचा समज असतो. मात्र, महसूल आणि मालमत्ता कायद्यानुसार ७/१२ उतारा हा केवळ महसूल अभिलेख (Record of Rights) असून तो स्वतःहून मालकी हक्क निर्माण करत नाही किंवा मालकीचा अंतिम पुरावा ठरत नाही.
अनेक प्रकरणांमध्ये सातबाऱ्यावर नाव असतानाही दुसरी व्यक्ती संबंधित जमिनीवर कायदेशीर दावा करू शकते. त्यामुळे जमीन खरेदी करताना किंवा आपल्या वडिलोपार्जित जमिनीचे हक्क सुरक्षित ठेवताना खरेदीखत, फेरफार आणि ७/१२ उतारा यांतील कायदेशीर फरक समजून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.
खरेदीखत, फेरफार आणि ७/१२ उतारा यांतील नेमका फरक काय?
जमीन व्यवहारातील या तीन कागदपत्रांची भूमिका पूर्णपणे वेगवेगळी आहे. मालमत्ता हस्तांतरण कायदा, १८८२ (Transfer of Property Act, 1882) च्या कलम ५४ नुसार उपनिबंधक (Sub-Registrar) कार्यालयात नोंदणी केलेले खरेदीखत (Sale Deed) हा जमीन खरेदीचा मूलभूत व अंतिम कायदेशीर दस्तऐवज आहे. या दस्तऐवजाद्वारेच विक्रेत्याकडील मालकीहक्क खरेदीदाराकडे हस्तांतरित होतो.
नोंदणीकृत खरेदीखत, वारसाहक्क किंवा वाटणी या आधारावर महसूल अभिलेखातील हक्कांत होणारा बदल म्हणजे फेरफार नोंद (Mutation Entry) होय. तलाठी, मंडळ अधिकारी व तहसीलदारांच्या चौकशी प्रक्रियेनंतर फेरफार मंजूर होतो आणि त्यानंतरच ७/१२ उताऱ्यावर नवीन खातेदाराचे नाव चढवले जाते. महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ च्या कलम १५७ नुसार सातबाऱ्यावरील नोंदींना कायद्याने ‘सत्यतेचे खंडनीय अनुमान’ (Presumption of Truth) असते; याचाच अर्थ विरुद्ध पुरावा सादर करून या नोंदींना न्यायालयात आव्हान दिले जाऊ शकते.
सातबाऱ्यावर नाव असूनही मालकीवर वाद कधी होऊ शकतो?
तुमच्या नावावर ७/१२ उतारा असला तरी सहा प्रमुख परिस्थितींमध्ये तुमच्या मालकीला कायदेशीर आव्हान दिले जाऊ शकते. वडिलोपार्जित किंवा वारसाहक्काच्या जमिनीवर सर्व कायदेशीर वारसांचा समान हक्क असतो; त्यामुळे केवळ एकाच वारसाचे नाव सातबाऱ्यावर नोंदले गेले तरी संपूर्ण जमीन त्याचीच ठरत नाही. तसेच सामाईक मालकीतील (Co-ownership) जमिनीत विक्रेता केवळ स्वतःच्याच हिस्स्याची विक्री करू शकतो, संपूर्ण जमीन विकण्याचा त्याला अधिकार नसतो.
याशिवाय मूळ खरेदीखतावर फसवणूक किंवा बनावट स्वाक्षरीचा आक्षेप असल्यास त्याला न्यायालयात आव्हान दिले जाऊ शकते. जमिनीवर बँकेचे पूर्वीचे कर्ज किंवा गहाणखताचा बोजा नोंदलेला असल्यास त्याचा परिणाम नवीन खरेदीदाराला भोगावा लागतो. भोगवटा वर्ग-२, आदिवासी किंवा शासनाने प्रदान केलेल्या प्रतिबंधित जमिनीच्या हस्तांतरणासाठी शासनाच्या विशेष पूर्वपरवानगीची अट असते, तर दिवाणी न्यायालयात वाटणीचा खटला किंवा स्थगिती आदेश (Court Stay) सुरू असल्यास व्यवहार अडचणीत येऊ शकतो.
जमीन खरेदीपूर्वी या महत्त्वाच्या बाबींची नक्की खात्री करा
केवळ ७/१२ उतारा पाहून कधीही जमीन व्यवहाराचे टोकन देऊ नका. व्यवहार करण्यापूर्वी विक्रेत्याचे मूळ खरेदीखत आणि मागील ३० वर्षांची मालकीची साखळी (Chain) तपासून घ्यावी. अद्ययावत ७/१२, ८-अ उतारा, सर्व जुन्या फेरफार नोंदी आणि दुय्यम निबंधक कार्यालयातील नोंदणीकृत व्यवहारांची नोंद असलेला ‘Index II’ दस्तऐवज पडताळून पाहणे आवश्यक आहे.
जमिनीवर कोणत्याही बँकेचा किंवा संस्थेचा बोजा नसल्याची खात्री करून घ्यावी, तसेच जमीन वडिलोपार्जित असल्यास सर्व वारस आणि सहमालकांची लेखी संमती घ्यावी. जमीन भोगवटा वर्ग-१ मधील आहे की प्रतिबंधित वर्ग-२ मधील, याच्या शासकीय परवानग्या तपासून जमिनीचा प्रत्यक्ष ताबा विक्रेत्याकडेच आहे का आणि चतुःसीमा योग्य आहे का, याची जागेवर जाऊन खात्री करावी. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे अनुभवी प्रॉपर्टी वकिलांकडून मागील ३० वर्षांचा कायदेशीर ‘Title Search Report’ काढून घेतल्यासच व्यवहार पूर्ण करावा.
सातबाऱ्यावर चुकीचे नाव नोंदले गेल्यास कायदेशीर उपाय काय?
जर सातबाऱ्यावर नावात किंवा क्षेत्रफळात साधी लिपिकीय चूक झाली असेल, तर महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ च्या कलम १५५ अंतर्गत तहसीलदारांकडे अर्ज करून ती दुरुस्त करता येते. एखादा चुकीचा फेरफार प्रलंबित असल्यास कलम १५० नुसार मंडळ अधिकाऱ्यांकडे हरकत नोंदवता येते, तर फेरफार मंजूर झाला असल्यास प्रांत अधिकाऱ्यांकडे अपील करता येते. मात्र, दोन व्यक्ती एकाच जमिनीच्या मालकीहक्कावर दावा करत असतील, तर दिवाणी न्यायालयात ‘स्पेसिफिक रिलीफ ॲक्ट, १९६३’ च्या कलम ३४ नुसार मालकीची घोषणा (Declaration of Title) मागण्याचा कायदेशीर मार्ग उपलब्ध असतो.
📢 महाराष्ट्रातील नवीन सरकारी योजना, शासन निर्णय (GR), हवामान अंदाज, शेतमाल बाजारभाव आणि राज्यातील महत्त्वाच्या घडामोडींसाठी Sangli Today ला Google वर प्राधान्य असलेले स्रोत म्हणून जोडा.👇



